Bi-amping haalt nog meer uit het geluid van je luidsprekers door elk gedeelte van de luidsprekers van een eigen versterker te voorzien, voor meer helderheid en detail. In dit artikel leggen we bi-amping uitgebreider uit en laten we zien hoe je je luidsprekers bi-ampt voor beter geluid.
Wat is bi-amping?
Al jarenlang bieden uiteenlopende luidsprekermodellen extra aansluitklemmen waarop je de kabels van je versterker kunt aansluiten. Hoewel veel liefhebbers luidsprekers met deze extra aansluitklemmen zoeken, weten velen niet echt waar ze voor dienen, hoe ze werken of welke voordelen ze bieden. Op internetfora duiken allerlei onjuiste suggesties op, van de mogelijkheid om een tweede paar luidsprekers aan te sluiten, wat echt niet raadzaam is, tot het tegelijk aansluiten van twee soorten versterkers – bijvoorbeeld een stereoversterker en een AV-receiver – wat je absoluut niet moet doen, omdat dit gegarandeerd je luidsprekers en beide versterkers beschadigt!
Aangezien je maar één kabelset met positieve en negatieve geleiders nodig hebt om een versterker op een luidspreker aan te sluiten, waar dienen die extra aansluitklemmen dan voor? Elk paar aansluitklemmen is verbonden met een specifiek deel van het wisselfilter in de luidspreker, dat het binnenkomende signaal van de versterker verdeelt over de verschillende luidsprekerdrivers: vaak is één set gemarkeerd met ‘High’ of ‘HF’ of iets vergelijkbaars, voor de midden- en hogetonenunits, terwijl de andere bijvoorbeeld ‘Bass’ of ‘LF’ vermeldt om de laagfrequentdriver(s) van de luidspreker aan te sturen.
Wanneer die verbinding verwijderd of losgekoppeld is, kun je echter elk deel van het wisselfilter afzonderlijk aansluiten. Daardoor kun je de luidspreker bi-wiren – met twee kabeltrajecten van elk versterkerkanaal naar de luidspreker – of bi-amplificeren, oftewel ‘bi-ampen’, waarbij een apart versterkerkanaal elk deel van de luidspreker aanstuurt. Bij sommige grote luidsprekers met meerdere drivers vind je mogelijk zelfs een extra set aansluitklemmen voor ‘tri-amping’, met drie kabeltrajecten en drie versterkerkanalen per luidspreker, bijvoorbeeld voor hoge tonen/midden, hoog laag en laag laag, of zelfs hoge tonen, midden en laag.
Ontworpen voor bi-amping
Om dit mogelijk te maken, moet een luidsprekerontwerper meer doen dan alleen extra aansluitklemmen aanbrengen: een luidspreker die geschikt is voor bi-amping heeft een specifiek wisselfilterontwerp nodig, waarbij het hoogdoorlaatgedeelte voor midden/hoge tonen en het laagdoorlaatgedeelte voor de bassectie volledig van elkaar gescheiden zijn zodra de verbindingen voor enkelvoudige bekabeling van de aansluitklemmen worden verwijderd voor bi-wire-/bi-amp-gebruik. Dat minimaliseert de onderlinge beïnvloeding tussen de delen van het wisselfilter, doordat het ‘contactpunt’ tussen beide wordt verplaatst naar de versterker – bij bi-wiring – of helemaal naar de voorversterker wanneer je per luidspreker twee versterkerkanalen gebruikt in een bi-amping-opstelling.
Voordat we uitleggen hoe je geschikte luidsprekers bi-amplificeert, kijken we eerst waarom bi-amping werkt – en dat heeft alles te maken met de uiteenlopende eisen die de verschillende delen van een luidspreker stellen en de rol die ze spelen om je muziek in de best mogelijke kwaliteit weer te geven. Kijk goed naar de drivers in een luidspreker en je ziet meteen dat hoogtonenunits – of tweeters – doorgaans heel klein zijn en slechts minuscule, nauwelijks waarneembare bewegingen nodig hebben om geluid te produceren. De basunits zie je daarentegen niet moeilijk bewegen, vooral wanneer je muziek op hoog volume afspeelt. En die grotere drivers hebben veel meer energie nodig om te bewegen dan een kleine tweeter.
De voordelen van bi-amping voor luidsprekers
Maar het wordt allemaal veel helderder – letterlijk – wanneer je overstapt op bi-amplificatie van luidsprekers die hiervoor zijn ontworpen. Je profiteert dan niet alleen van die gescheiden kabels, maar ook de manier waarop de versterker met de luidspreker samenwerkt verandert volledig. Denk opnieuw aan de bewegingen van die drivers – de minuscule bewegingen van een ultralicht tweeterdiafragma om de korte geluidsgolven van hoge frequenties te produceren tegenover de grote, relatief zware conussen die veel verder bewegen om de lucht voor lage tonen te verplaatsen – en het is duidelijk dat het hoogtonengedeelte van een luidspreker weinig vermogen nodig heeft, terwijl de lage frequenties flink wat werk vergen. Daardoor kan delicate informatie in de hoge tonen en het middengebied gemakkelijk worden overstemd wanneer de versterker hard moet werken om een dreunende rockbaslijn weer te geven of het gewicht van een volledig orkest over te brengen.
Wat is bi-wiring?
De theorie achter bi-wiring stelt dat het signaal dat door de luidsprekerkabel loopt tweerichtingsverkeer is – het gaat dus zowel omhoog als omlaag – waardoor de magnetische energie van de drivers ook teruggaat naar de versterker en energierimpelingen in de kabel veroorzaakt. Daardoor kan deze terugkerende energie van de grote basunits de kleinere signalen voor de verfijnde tweeters overstemmen, wat de definitie aantast.
Gebruik je twee kabels per luidspreker, waarbij de verbinding via een gescheiden bi-amp-wisselfilter wordt opgesplitst, dan is dit effect veel minder uitgesproken – in elk geval in de kabels zelf. Bovendien gebruik je tweemaal zoveel geleidend materiaal tussen de versterker en de luidspreker, wat alleen maar gunstig kan zijn voor de signaaloverdracht. Wie niet overtuigd is van alle geclaimde voordelen van bi-wiring, stelt vaak dat de hoorbare verbeteringen bij deze bekabeling voortkomen uit de grotere koperdoorsnede die de energie van de versterker naar de luidsprekers brengt.
In een bi-amp-opstelling wordt de versterking die het hoogtonen- of midden/hoogtonengedeelte van de luidspreker aanstuurt niet beïnvloed door mogelijke interferentie en ruis die vanaf de basdriver via de kabel terugkomt. Het hoogfrequente ‘deel’ van het wisselfilter vraagt namelijk veel minder vermogen dan die grote laagfrequentdrivers met hun grote magnetische ‘motoren’. Daardoor kunnen de circuits van de ‘hoogtonen’-versterking – en vooral het voedingsgedeelte – veel sneller reageren.
Ja, alle versterkerkanalen ontvangen een full-range-signaal van de voorversterker, maar de belasting die ze ervaren verschilt, waardoor een veel grotere helderheid mogelijk wordt.
Hoe je bi-ampt
Er bestaan veel theorieën over versterking voor het bi-ampen van luidsprekers: sommigen suggereren dat je een veel kleinere of minder krachtige versterker kunt gebruiken voor het hoogtonengedeelte, gecombineerd met een veel krachtigere eindversterker voor de bas. Anderen hebben geëxperimenteerd met verschillende versterkermerken in bi-amp-systemen, of zelfs met buizenversterkers voor de waargenomen zoetheid in de hoge tonen en solid-state-ontwerpen voor het gewicht in de bas.
Zolang de versterking van de gebruikte versterkers gelijk is, dus de factor waarmee zij het binnenkomende signaal van de voorversterker versterken, werkt dat in elk geval elektrisch gezien. Maar het ‘afstemmen’ van het geluid van een luidspreker met verschillende vermogens of typen versterkers wordt over het algemeen niet aanbevolen.
Gebruik in plaats daarvan overal dezelfde versterking in een bi-geamplificeerd systeem. Veel geïntegreerde versterkers bieden een ‘preamp output’, waarbij de fabrikant eindversterkers met afgestemde versterking voor precies deze functie aanbiedt. Veel AV-versterkers en receivers maken het ook mogelijk om enkele versterkerkanalen opnieuw toe te wijzen om de linker- en rechtervoorluidspreker in een surroundopstelling te bi-amplificeren. Je kunt ook kiezen voor een voorversterker met twee bijpassende stereo-eindversterkers – of zelfs vier monoblokken – om hetzelfde te bereiken. Er is zelfs een klein aantal geïntegreerde versterkers met vier ingebouwde eindversterkerkanalen voor precies dit doel – niet te verwarren met modellen met slechts twee kanalen maar aansluitklemmen voor ‘Speaker A/B’.
Wat betekenen verticale en horizontale bi-amping?
Als je twee stereo-eindversterkers gebruikt, of een geïntegreerde versterker met een bijpassende eindversterker, kun je één versterker gebruiken om de hoge tonen en bas van één luidspreker aan te sturen en hetzelfde doen voor de andere luidspreker – dit wordt verticale bi-amping genoemd.
Maar om het effect waarbij ‘de bas de hoge tonen overstemt’ te minimaliseren, kies je het best voor horizontale bi-amping: één stereoversterker stuurt het linker- en rechtermidden/hoogtonengedeelte aan en de andere de bassecties van de twee luidsprekers. Beide methoden hebben hun voorstanders – tenzij je vier krachtige monoblokversterkers gebruikt, want dan maakt het geen verschil.
Tijd voor nog een kopje en een extra controle. Alles correct aansluiten is essentieel om te voorkomen dat je systeem anders klinkt, maar niet per se beter, en om mogelijke schade aan je systeem te vermijden...
Componenten en installatie voor bi-amping
Ervan uitgaande dat je luidsprekers de juiste aansluitklemmen voor bi-amplificatie hebben, je ze momenteel met een conventionele enkelvoudige bekabeling gebruikt en je alle versterking en kabels hebt verzameld – graag dezelfde voor elk deel van de opstelling! – is het allereerste wat je moet doen:
Schakel alles uit, koppel de luidsprekerkabels los en verwijder de verbindingen voor enkelvoudige bekabeling van de luidsprekeraansluitklemmen.
Sluit vervolgens, terwijl het hele systeem is uitgeschakeld, de versterkers aan volgens de schema’s hier – bekabeling van geïntegreerde versterker naar eindversterker, of van voorversterker naar eindversterkers, of je AV-receiver opnieuw configureren naar bi-amp-modus (dit laatste kun je doen terwijl de receiver aanstaat, maar met de luidsprekerkabels voor de linker- en rechtervoorluidspreker losgekoppeld. Schakel hem daarna uit zodra de instellingen zijn gemaakt en opgeslagen).
Wanneer je dit hebt gedaan, stop dan even, neem een kop thee, koffie of wat je maar wilt, en controleer daarna opnieuw of je alles correct hebt aangesloten en ingesteld.
Leg je extra luidsprekerkabels van de versterking naar de luidsprekers: het is een goed idee om met afplaktape en een pen beide uiteinden van de kabels te labelen als ‘Left HF, Left LF, Right HF, Right LF’, zodat je zeker weet dat je de draden niet letterlijk door elkaar hebt gehaald.
Tijd voor nog een kopje en een extra controle. Alles correct aansluiten is essentieel om te voorkomen dat je systeem anders klinkt, maar niet per se beter, en om mogelijke schade aan je systeem te vermijden – er zijn verhalen van zelfs ervaren bi-amp-gebruikers die per ongeluk de uitgangen van twee versterkers met elkaar verbonden, wat geen van beide versterkers goed deed.
Schakel ten slotte het systeem in wanneer je zeker weet dat alles in orde is. Als alles correct werkt, kun je al die rommelige labels van afplaktape verwijderen – al wil je misschien gekleurde isolatietape gebruiken om je vier ‘kanalen’ te identificeren, voor het geval je later iets moet loskoppelen.
Wat hoor ik wanneer ik bi-amp?
Je gebruikt misschien veel meer versterkervermogen, maar het gaat er niet om je systeem luider te laten spelen. In plaats daarvan krijg je meer helderheid, ruimtelijkheid en focus dankzij de verminderde elektrische interactie tussen de drivers, waardoor de hele luidspreker beter als één geheel klinkt. En ja, je kunt je favoriete muziek wellicht op een hoger volume afspelen, simpelweg omdat het geluid schoner, helderder en strakker gecontroleerd is. Veel luisterplezier!
Maar wacht – maakt dit mijn luidsprekers niet actief?
Nee, dit is passieve bi-amping, omdat je nog steeds de interne wisselfilternetwerken van je luidsprekers gebruikt en ze nog steeds een full-range-signaal van je versterkers ontvangen. Ze zijn nu alleen gesplitst en elk deel bedient uitsluitend de driver(s) waarvoor het ontworpen is, waardoor de elektrische interferentie in de luidsprekerkabels en versterkers afneemt.
In een volledig actief luidsprekersysteem worden de interne wisselfilters omzeild en wordt vóór de eindversterking een extern elektronisch filternetwerk ingevoegd, afgestemd op de luidsprekerdrivers. In deze configuratie dragen de versterkerkanalen die de tweeters aansturen alleen hoogfrequente signalen, enzovoort. Maar dat is een onderwerp voor een andere keer…
Ontdek een uitgebreid assortiment DALI-luidsprekers die klaar zijn voor bi-amping
DALI biedt een breed assortiment veelgeprezen luidsprekers die klaar zijn voor bi-amping. Van boekenplankluidsprekers en vloerstaande luidsprekers tot discrete installatieoplossingen op maat, we hebben een passie voor geweldig geluid en zetten onze reis voort in de zoektocht naar de perfecte muzikale weergave. Wil je DALI-luidsprekers zelf ervaren? Neem contact op met je dichtstbijzijnde DALI-dealer.